Guðmundur Páll Ólafsson og bréf hans til Umhverfisstofnunar

Áhugahópunum um verndun Þjórsárvera hefur borist afrit af bréfi Guðmundar Páls Ólafssonar, náttúrufræðings varðandi fyrirspurn hans til Umhverfisstofnunar
varðandi umsögn Umhverfisstofnunar frá 4. júlí 2003.


Stykkishólmi 17.10.2003

Umhverfisstofnun

Davíð Egilson forstjóri

Sigurður Örn Guðleifsson, hdl.

TILEFNI: “Niðurstaða Umhverfisstofnunar er að fyrirhugaðar framkvæmdir Landsvirkjunar við Þjórsárver, eins og þær hafa verið kynntar stofnuninni, hafi ekki langtímaáhrif inn í friðlandið í Þjórsárverum og skapi því ekki hættu á að friðlandinu verði spillt… “

ERINDI: Umfjöllun gpó vegna svars Umhverfisstofnunar

Svar Umhverfisstofnunar (UST) frá 24. september, 2003 við fyrirspurn minni (Fyrirspurn gpó) sem barst stofnuninni með tölvupósti þann 14. september sl. og síðan með formlegu bréfi sendu í ábyrgðarpósti 15.september hefur orðið mér alvarlegt umhugsunar- og áhyggjuefni.

Aðfaraorð

Fyrirspurnin varðaði ofangreinda umsögn Umhverfisstofnunar frá 04.07.2003 um langtímaáhrif 568m uppistöðulóns á friðlandið í Þjórsárverum. Umsögnin hefur verið túlkuð af stjórnmálamönnum, embættismönnum og fjölmiðlum sem vistfræðileg úttekt stofnunarinnar enda fullyrt í henni að uppistaðan hafi EKKI áhrif á friðland, þ.e. vistkerfi, Þjórsárvera til langs tíma. Slík fullyrðing er í eðli sínu vistfræðileg vegna þess að um er að ræða vistkerfi friðlands, ekki afmarkað fyrirbæri svo sem berggrunn eða jökul.

Ég vil strax taka fram að ég er ekki sérfræðingur á neinu sviði náttúrufræða og hef aðeins unnið almenna úttekt á náttúru landsins eins og fram kemur í bókum mínum. Í þeim efnum hef ég lagt áherslu á vistfræði og náttúruvernd. Umfjöllun mín hér á eftir snýst þess vegna um vistfræði og verndun friðlands, votlendis-heimsminjar sem Íslendingar ættu að vernda með oddi og egg og vera stolt af líkt og Gnúpverjar, og nú Skeiðamenn einnig, sem barist hafa fyrir verndun Þjórsárvera í 30 ár.

Ísland er lítið land og margt bendir til þess að stjórnvöld muni leika hálendi Íslands svo illa á 10-15 árum að þar verður fátt þess virði að vernda. Ríkisstjórn Davíðs Oddssonar og Halldórs Ásgrímssonar hefur uppi gríðarleg stóriðjuáform og verksmiðjuvæðingu á Íslandi en henni fylgja heljarvirkjanir, háspennulínur og hraðbrautir. Landsvirkjun hefur jafnvel seilst lengra en ætlað var eins og þegar hún stal upptakakvíslum Skjálfandafljóts í Vonarskarði í skjóli myrkurs. En fyrir nokkrum áratugum stíflaði Landsvirkjun upptakakvíslar fljótsins og veitti þeim í suður. Enginn leyfi voru fyrir þessum vatnaflutningi og fáir vissu af landspjöllunum fyrr en Skjálfandafljót varð að sprænu í byggð. Skjálfandafljót snerist hins vegar gegn þessum vatnaflutningum og rauf sér leið til norðurs á ný. Þá ber framganga Landsvirkjunar í Þjórsárverum skýran vott um siðleysi gagnvart stórmerkum þjóðararfi.

Minnt skal á að uppistöðulón jökulvatna þróast fljótt í eyðimörk sem lætur af sér vita strax á öðru ári þegar lækkar í lóni og jökulaur þornar og fýkur. Uppistöðulón jökulvatna eru eyðimerkursmíð og þeir sem sömdu umsögn Umhverfisstofnunar þyrftu að rannsaka hvort ekki sé nóg um eyðimerkur á hálendi Íslands. Uppistöðulón inni í Þjórsárverum á jaðri friðlandsins er mörgum auðsæ ógn á ógn ofan en eyðimerkur umlykja verin á þrjá vegu.

Auðvitað hlýtur allt þetta að vera stjórnendum Umhverfisstofnunar vel kunnugt og því ættu þeir að hafa varann á þegar Landsvirkjun seilist í heimsminjar– sem alþjóðasamfélagið og Alþingi Íslendinga hefur lagt blessun sína yfir – og vernda á til langs tíma, ella bregðast þeir skyldu sinni.

Í þágu stjórnvalda

Mörgum brá í brún þegar Umhvefisstofnum fullyrti í umsögn sinni og yfirlýsingu að stífluútfærsla Landsvirkjunar í 568 m hæð HEFÐI ENGIN LANGTÍMAÁHRIF á friðlandið í Þjórsárverum. Ekki þarf á þungavigtarþekkingu hvorki í vistfræði né á Þjórsárverum að halda til að efast stórlega um að uppistöðulón (eyðimerkuruppspretta) sem á teikniborðinu er rétt um 0,5 metra neðan við hæðarlínu friðlandsmarka, nálægt þeim og jafnvel innan við þau, hafi engin langtímaáhrif?

Í Greinargerð með umsögn Umhverfisstofnunar er blákalt sagt á bls. 3: ”Upplýsingar um aursöfnun þegar lón stendur 568 m.y.s. eru ekki fyrir hendi…” Með öðrum orðum: Við vitum ekki en samt fullyrðum við… Eru þetta sæmandi vinnubrögð?

Fáfræði um aursöfnun hefði átt að nægja til að hafna útfærslu Landsvirkjunar vilji Umhverfisstofnun bera ábyrgð á gjörðum sínum. Er hægt að réttlæta það að blessa framkvæmd sem hefur ófyrirsjáanleg og jafnvel óafturkræf áhrif á friðland Þjórsárvera um alla framtíð?

Óþarfi er að orðlengja að vonbrigði mín með vinnubrögð hinnar nýju stofnunar eru veruleg. Engu er líkara en að loks hafi tekist að berja saman stofnun sem þjónar stjórnvöldum og Landsvirkjun í þrjátíu ára stríðinu gegn Þjórsárverum og heimamönnum. Þjórsárver eru eitt dýrmætasta svæði hálendisins. Þau hafa alþjóðlegan verndarstimpil; eru á Ramsarskrá síðan 1979 yfir mikilvæg votlendi heimsins en meginkrafa í Ramsarsáttmálanum er að vernda vistkerfið. Og því er mér er spurn: Er ekkert í náttúru Íslands þess virði að vernda gegn áformum Landsvirkjunar? Hverjum á að treysta fyrir náttúruarfi þjóðarinnar þegar stjórnvöld og stjórnsýslan bregst?

Umsögn Umhverfisstofnunar lýsir afleitum vinnubrögðum og engum dylst sem til þekkir að hún er í hróplegu ósamræmi við vinnubrögð forverans, Náttúruverndar ríkisins, í meðferð Þjórsárvera. Þess vegna ber að skoða allar leiðir til að ógilda umsögn UST.

Í upphafi svarbréfs UST til mín kemur fram að Landsvirkjun biður um “formlegt samþykki” Umhverfisstofnunar í erindi dags. 28. mars 2003. Í Greinargerð með umsögninni er vísað til “formlegrar afstöðu” sem Landsvirkjun biður um.

Umhverfisstofnun lék tveimur skjöldum í þessu örlagamikla ferli og samdi furðulegustu “umsögn” í sögu náttúruverndar á Íslandi. Þar með vékst stofnunin undan ábyrgð, dæmdi sjálfa sig úr leik og um leið allan almenning á Íslandi. Hún afsalaði Þjórsárverum í hendur Landsvirkjun þegar hún sniðgekk Þjórsárveranefnd, lögbundinn umsagnaraðila í málefnum Þjórsárvera og fræðilegan og lögbundinn ráðgjafa sinn, Náttúrufræðistofnun Íslands, einnig. Hefði Umhverfisstofnun leitað umsagnar er deginum ljósara að sérstakt leyfi hefði þurft að veita vegna umhverfisspjalla. Þá hefði aðkoma náttúruverndarfélaga og einstaklinga verið allt önnur.

Leikflétta eða leikrit?

Ljóst er af svari UST að það hefur þótt óæskilegt að fagstofnanir kæmu að umsögninni og til þess að sneiða hjá lögboðnum umsagnaraðilum ákveður UST upp á eigin spýtur að stífluútfærsla Landsvirkjunar skaði ekki friðlandið í Þjórsárverum.

Í svari UST Bls. 1-2 kemur fram: Tillaga “Landsvirkjunar eins og hún var kynnt stofnuninni til skoðunar í þeim tilgangi að kanna hvort hætta væri á að hún spillti friðlandinu og þar með að sækja þyrfti um leyfi stofnunarinnar fyrir framkvæmdinni.”

Með öðrum orðum: UST viðurkennir að spilli framkvæmdin friðlandinu þurfi sérstakt leyfi Umhverfisstofnunar. Það leyfi verður að byggja á vistfræðilegum forsendum og rannsóknum. En hér fer UST ekki alls kostar með rétt mál. Vistfræðileg umfjöllun verður að liggja fyrir hvort sem náttúruspjöll eru yfirvofandi eða ekki. Þess vegna á ALLTAF að leita til faglegra umsagnaraðila. En það kostar tíma og mikla vinnu vegna þess að vísindastofnanir sem búa yfir vistfræðilegri þekkingu á Þjórsárverum yrðu að skoða öll gögn vandlega.

Villuráfandi svar Umhverfisstofnunar ber líka að skoða í ljósi fyrirspurnar Gísla Más Gíslasonar, formanns Þjórsárveranefndar, til forstjóra UST þar sem GMG spyr hvort ekki hefði verið rétt að ráðfæra sig við nefndina. Hann biður jafnframt um túlkun á auglýsingu um friðland í Þjórsárverum, það er að segja hlutverki Þjórsárveranefndar.

”Skal nefndin (þ.e. Þjórsárveranefnd) ennfremur fjalla um endanleg mörk umræddra mannvirkja, ráðstafanir til að draga úr óæskilegum áhrifum þeirra á vistkerfi Þjórsárvera og hugsanlega endurskoðun á vatnsborðshæð miðlunarlónsins”.(Sbr. 2 bls. 2. málsgr. 5. lína).

Hvað skyldi nú þessi setning þýða? Skyldi hún þýða að Umhverfisstofnun eigi að sneiða hjá umsögn og ráðgjöf Þjórsárveranefndar? Varla. Áður hafði formaður Þjórsárveranefndar varað Umhverfisstofnun við með því að skilgreina túlkun sína á úrskurði setts ráðherra fyrst með tölvupósti 1. apríl og síðan með formlegri afstöðu og ítarlegum rökstuðningi 4. apríl s.l.

Einkennilegt að þessi gögn vantar í bréf UST.

Eina leið UST til þess að greiða götu Landsvirkjunar hratt og örugglega var sú formsins vegna að lýsa því yfir að tillaga Landsvirkjunar hefði engin langtímaáhrif. Með umsögninni veitir Umhverfisstofnun fyrirfram syndakvittun fyrir vafasömum framkvæmdum með því að stíga eitt eða tvö óhefðbundin skref til hliðar við almennar vinnu- og siðareglur.

Aldrei hefði forverinn Náttúruvernd ríkisins staðið þannig að málum, hvað þá Náttúruverndarráð hið forna. Með aðför sinni að Þjórsárverum hefur Umhverfisstofnun stórlega veikt nátturvernd á Íslandi og var hún þó ekki burðug fyrir.

Forstjóri og lögfræðingur UST fullyrða að ekki hafi verið “nauðsynlegt að afla frekari umsagna en gert var … til að komast að efnislega réttri niðurstöðu í málinu.” Hver er hin “efnislega rétta” niðurstaða? Er það niðurstaða sem hentar Landsvirkjun og ríkisstjórn eða ætti það að vera fræðilega rökstudd niðurstaða?

Því miður á umsögn Umhverfisstofnunar ekki aðeins við um útfærslu Landsvirkjunar í 568m hæð heldur líka “TVÖ SETLÓN” norðan friðlandsins – sem er ný útfærsla á “Setlóni með veitu” sem settur umhverfisráðherra nefndi svo en áður hafði grímulaust verið kölluð: 6.áfangi Kvíslaveitu – og Landsvirkjun hafði fallið frá í eitt skipti fyrir öll vegna fyrirsjáanlegs skaða fyrir verin.

Umhverfisstofnun gengur svo langt að samþykkja tvö setlón með fyrirvara um vöktun. Hún samþykkir í blindni að bæta við öðru lóni án krafna um ítarlegar rannsóknir, auk þess sem stærra lónið brýtur lög, því lón yfir 3 km3 verður að fara í mat á umhverfisáhrifum. Mat á umhverfisáhrifum er lögbundið ferli hafi Umhverfisstofnun ekki kynnt sér málið. Auk þess sem skortir verulega á rannsóknir eru uppi alvarlegar efasemdir um lónin eins og fram kemur í bréfi formanns Þjórsárveranefndar þann 4. apríl:

Landsvirkjun gerir ráð fyrir að taka nær allt vatn (mínus 2 m3/s sem má minnka í 1 m3/s eða auka í 3 m3/s). Mér sýnist þetta vera um 90% af meðalsumarrennsli Vesturkvíslar sem fer í setlónið. Hverjir svo sem þessir ,,sérfræðingar” voru sem Lv skipaði í vinnuhóp í samráði við Umhverfisstofnun, þá er alveg ljóst að grunnvatnsstaða lækkar við það að 90% af vatni er tekið úr á og flutt burtu. Það skiptir engu máli hvort afgangurinn, 10% verði látið renna meðfram bökkum svokallaðs Þjórsárkvíslavers (innan friðlandsins), þá hefur þetta áhrif á grunnvatnsborð í Arnafellsveri, Illaveri, Oddkelsveri og Tjarnarveri að vestan og Þjórsárjökulsveri, Eyvindarkofaveri og Þúfuveri að austan. Í úrskurði ráðherra segir að ,,gert verði setlón vestan Þjórsárlóns, utan friðlandsins, með tilheyrandi leiðigörðum, stíflum og skurðum. Veita ber vatni úr lóninu í kvíslar neðan þess þannig að tryggt verði að grunnvatnsstaða innan friðlandsins haldist að mestu óbreytt”. Ennfremu r segir: ,,Heimilt er að veita vatni að öðru leyti úr lóninu í Þjórsárlón”. Veita vatn í Þjórsárlón er ,,sekúnder” aðgerð, ef vatn verður aflögu til þess. Lv. segir að ,,niðurstaða sérfræðinga …tryggja sem næst óbreytt meðalgrunnvatnsborð í austurjaðri Þjórsárkvíslavers”. Úrskurður ráðherra er einmitt þannig ,,að tryggð verði að grunnvatnsstaða innan friðlandsins haldist ,,sem næst óbreytt”. Þetta þýðir á grunnvatnsstaða með tilheyrandi grunnvatnssveiflum verði ,,sem næst óbreytt” í Þjórsárverum…

Stofnunin leggur til að lónin verði vöktuð.

Vistfræðingar hafa áhyggjur af því að setlón Jóns Kristjánssonar með veitu (6.áfangi) boði verulega hættu fyrir friðland Þjórsárvera þótt veitan standi utan við friðlandsmörkin (Þóra Ellen Þórhallsdóttir, Gísli Már Gíslason og fleiri). Tvö setlón sem Landsvirkjun vill byggja verður að líta á sem alvarlegustu friðlandsógnina til þessa. Langtímaáhrif lónanna hafa ekki verið könnuð, vatnafar er langt í frá fullkannað og allflestar rannsóknir vegna mats á umhverfisáhrifum þeirra hafa ekki farið fram. Þetta veit Umhverfisstofnun.

Rannsóknagögn Umhverfisstofnunar:

Gögn sem Umhverfisstofnun byggir álit sitt á 568m lónhæð eru:

a. b. c. d. Bréf frá Landsvirkjun,

e. Skýrsla OS-2003/014,

f. Grunnvatn í Þjórsárkvíslaveri, nokkrar ábendingar eftir Freystein Sigurðsson frá 25. júní 2003,

g. Úrskurður Jóns Kristjánssonar setts umhverfisráðherra frá 30. janúar 2003

h. Norðlingaölduveita. Forathugun á nýrri tilhögun. Verkfræðistofu Sigurðar

Thoroddsen hf. frá 24. janúar 2003.

Úrskurður setts umhverfisráðherra er eins og öllum er kunnugt ekki vísindarit og honum fylgdu gögn merkt h. Norðlingaölduveita. Forathugun…VST. Sjálfur hef ég gagnrýnt úrskurð Jóns Kristjánssonar þar sem hann býr til 6.áfanga Kvíslaveitu án mats á umhverfisáhrifum, heimilar stórt setlón sem eitt og sér brýtur í bága við lög um mat á umhverfisáhrifum og í þriðja lagi þá er niðurstaða J.Kr. þversögn við kröfur hans sjálfs um verndun Þjórsárverafriðlands. En þrátt fyrir alvarlegar þversagnir í úrskurði Jóns Kristjánssonar þá blasir alls staðar við vilji til að vernda friðland Þjórsárvera og að náttúran eigi að njóta vafans.

Umhverfisstofnun hefur virt þennan vilja að engu.

Vísindalegur bakhjarl Umhverfisstofnunar?

Skýrsla OS og ábendingar F.S. fjalla um grunnvatn í Þjórsárkvíslaveri. Þessi gögn eru því ekki gjaldgeng í röksemdum UST við veitutillögu Landsvirkjunar við Norðlingaöldu og geta ekki einu sinni varpað daufu ljósi á langtímaáhrif á Eyvafen og neðanvert friðland Þjórsárvera fremur en skýrslur um vatnafar á Kárahnjúkasvæðinu.

Eins og áður er nefnt kemur fram í greinargerð UST að rannsóknir á aursöfnun í Eyvafeni (568 m lónhæð) skortir. VST fullyrðir að vísu í skýrslu sinni bls. 4: “Lón með allt að 570 m.y.s. skerðir ekki gróðurlendi í friðlandinu, en ekki hefur þótt raunhæft að gera ráð fyrir fullvirkri aurskolun með öllu hærra lóni en í hæð 566 m.y.s.”

Fullyrðing VST um að uppistöðulón í allt að 570 m hæð skaði ekki gróður í Þjórsárverum stenst ekki. Öll uppistöðulón jökulvatns í gróðurlendum eru ávísun á alvarlegar gróðurskemmdir. Þar myndast fljótlega fjöruborð og á vetrum botnfrýs; gróður hverfur og jökulaur sest til. Eftir stendur lónbotn sem er sendinn og fokgjarn. Fjöruborðið stækkar stöðugt og nagar nærliggjandi gróður og jarðveg en fokefnin sækja inn á gróðurlendi og spilla.

Lón við Norðlingaöldu í 566 m hæð er í keilulaga hvilft og þess vegna er aurskolun talin möguleg þar. Aurskolun á marflötu landi Eyvafens í 568 m hæð er óhugsandi og hún er krafa í úrskurði ráðherra. Aurskolun á flatlendi er álíka heimskuleg tilhögun eins og að rykbinda jökulaur í Hálslóni. Séu þetta enn tillögur verkfræðinga Landsvirkjunar ættu þeir endilega að fá sér aðra vinnu, heppilegri fyrir þjóðina.

Í gróðurrannsóknum á Eyvafeni á vegum Náttúrufræðistofnunar Íslands kemur fram að gróðurfar í Eyvafeni sem Landsvirkjun vill sökkva á vetrum er fágætt og merkilegt. Þar kemur einnig fram að jarðvegur er sendinn í Eyvafeni, 60-70 sm þykkur að jafnaði. Með lóni í Eyvafeni kafnar gróður og frýs og þar með er Eyvafen orðið að eyðimörk á 1-2 árum.

Hvernig stendur á því að UST kynnti sér ekki vistgerðarannsóknir Náttúrufræðistofnunar, sem eru m.a. ný nálgun á vistkerfi Þjórsárvera, áður en umsögn var veitt?

Hvers vegna forðast UST öll gögn er varða vistfræði?

Hvers vegna forðast UST heildarsýn á friðland Þjórsárvera?

Þegar allt er á botninn hvolft þá er ljóst að rannsóknagögn Umhverfisstofnunar reynast aðeins vera “Bréf” Landsvirkjunar. Það er þunnur þrettándi fyrir vistfræðilega úttekt á langtímaáhrifum. Er Landsvirkjun loks orðinn vísindalegur bakhjarl Umhverfisstofnunar á sviði umhverfismála, náttúruverndar og vistfræði?

Túlkun upplýsinga

Fyrirspurn gpó: Hverjir túlkuðu gögnin fyrir UST? Var nefnd eða ráðgjafahópur skipaður til að fjalla um langtímaáhrifin?

Í svari UST bls.4 kemur fram að leitað hafi verið til tveggja valinkunnra manna utan stofnunarinnar “varðandi tiltekna þætti málsins”. Ekki var “talin ástæða til að skipa sérstaka nefnd né ráðgjafahóp til að fjalla sérstaklega og frekar um “langtímaárhif” tillögu Landsvirkjunar að veitutilhögun.”

Þetta er ónákvæmt ef marka má Greinargerð með umsögn UST bls. 3. Þar kemur fram að UST kallaði fjóra einstaklinga en ekki tvo til að fara yfir tillögurnar. Allir eru þeir viðurkenndir í sínum fögum. Einn er annálaður jarðfræðingur á Orkustofnun. Hinir þrír eru verkfræðingar en tveir þeirra vinna á Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen og eru því beinir hagsmunaaðilar. Enginn vistfræðingur kom að álitinu og enginn frá vísindastofnun sem vinnur að rannsóknum á lífríki landsins hvað þá lífríki Þjórsárvera. Þetta er undarlegt, ekki síst vegna þess að ráðgjafarnir eru einsleitur hópur þótt engri rýrð sé kastað á mannkosti þeirra, síður en svo. Hins vegar vekur það spurningar ef verkfræðingar teljast ígildi vistfræðinga og eðlilegt að spurt sé hvort Umhverfisstofnun hafi ekki aðgang að líffræðingum og vistfræðingum sem best þekkja til lífríkis Þjórsárvera?

Svar UST bls. 2: “Umhverfisstofnun telur að álit stofnunarinnar sé byggt á þeirri vísindalegu þekkingu um vistfræði Þjórsárvera sem var til staðar þegar umsögnin var gefin.”

Hvar var þessi þekking til staðar? Var hún á Umhverfisstofnun? Hefur Umhverfisstofnun unnið að rannsóknum í Þjórsárverum? Vann Náttúruvernd ríkisins að rannsóknum þar? Eru einhverjir sérfræðingar á Umhverfisstofnun sem hafa unnið að rannsóknum í Þjórsárverum og sérhæft sig í vistfræði veranna? Hvar kemur þessi vísindalega og vistfræðilega þekking fram í umsögn Umhverfisstofnunar?

Varúðarreglan óþekkt?

Fyrirspurn gpó: Var niðurstaða UST í samræmi við Varúðarregluna – að náttúran skuli njóta vafans?

Svar UST bls. 2: “… Við gerð umsagnar stofnunarinnar var tekið fullt tillit til þessa lögmæta varúðarsjónarmiðs 38. gr. náttúruverndarlaga.”

38. gr. Náttúruverndarlaga heitir “Hætta á röskun náttúruminja”og fjallar um hættu á því að spilla friðlýstum náttúruminjum með framkvæmdum. Þessi grein Náttúruverndarlaga hefur aldrei verið kölluð varúðarregla, hvorki með stóru vaffi né litlu, svo vitað sé fyrr en nú, og vekur það nokkra undrun satt að segja. Varrúðarreglan, sem Íslendingar samþykktu með undirritun á Ríóyfirlýsingunni í Brasílu árið 1992, er ein mikilvægasta grundvallarregla í umhverfismálum. Hún hljóðar svo í þýðingu umhverfisráðuneytisins:

”Varrúðarreglan kveður á um að ekki skuli að öðru jöfnu ráðist í framkvæmdir sem kunna að hafa alvarleg eða óbætanleg umhverfisáhrif í för með sér, fyrr en sýnt er að þær hafi ekki slík áhrif.“

Í umsögn Umhverfisstofnunar er Varúðarreglunni snúið á haus og framkvæmdin látin njóta vafans, enda virðast bréfritarar á Umhverfisstofnun ekki kannast við eina mikilvægustu alþjóðasamþykkt sem til er í umhverfismálum.

Álit Umhverfisstofnunar

Svar UST bls. 2: “Umhverfisstofnun gaf álit á framkvæmd sem búið var að úrskurða um á æðra stjórnsýslustigi og fólst í að heimila framkvæmd með ákveðnum skilyrðum.”

Hið rétta er að Umhverfisstofnun gaf álit á allt annarri útfærslu á framkvæmd en búið var að úrskurða um – bæði hvað varðar Norðlingaölduveitu og 6.áfanga Kvíslaveitu.

Svar UST bls. 3: “Umsögn Umhverfisstofnunar er ekki stjórnvaldsákvörðun heldur álit stofnunarinnar á tiltekinni veitutillögu sem lögð var fyrir stofnunina og byggð á þeim lagagrunni sem nefndur var að framan. Við úrlausn þeirrar stjórnsýsluathafnar er Náttúrufræðistofnun Íslands ekki lögbundinn umsagnaraðili. 

Umsögn Umhverfisstofnunar átti að sjálfsögðu að byggja á fræðilegum og faglegum grunni – og fara að lögum. Þess vegna er henni beinlínis skylt að leita umsagnar fagstofnana. Engin fær leið er fyrir UST að meta langtímaáhrif 568 m stíflu á friðland Þjórsárvera út frá þeim gögnum sem UST hefur haft til hliðsjónar og síst með Landsvirkjun ofan í hálsmálinu. Enginn sérfræðingur í vistkerfi Þjórsárvera er tiltækur á stofnuninni þótt innan Náttúruverndarsviðs stofnunarinnar sé einstaklingur sem hefur ágæta yfirsýn. Fingraför hans á umsögn Umhverfisstofnunar eru hins vegar hvergi sjáanleg.

Bolabrögðin verða að teljast ærin að ákveða fyrst að langtímaáhrif 568 m stíflu séu engin til að komast hjá því að leita til lögbundinna umsagnaraðila. Margt bendir því til þess að Umhverfisstofnun hafi einmitt farið á svig við lög í umsögn sinni þar sem hún rauf eðlilegt ferli. Ófróður er ég um lög en umsögnin var í það minnsta ákvörðun stjórnsýslu sem studdist ekki við bestu þekkingu á vistkerfi Þjórsárvera.

Rakalaus fullyrðing

Svar UST bls. 4: “Framkvæmdin eins og hún var kynnt stofnuninni er að öllu leyti fyrir utan friðlandsmörkin og hefur ekki langtímaáhrifi inn í það.”

Umhverfisstofnun leitaði fyrst og fremst til sérfræðinga á sviði set-, straum- og grunnvatnsfræða. Málið er margfalt flóknara. Vistkerfi Þjórsárvera er vissulega háð þessum þáttum en örlítil breyting á vatnsstöðu og rennsli getur haft afdrifarík og langvarandi áhrif. Enginn þessara ágætu ráðgjafa er sérfræðingur í vistkerfi Þjórsárvera og mér er til efs að þeir hafi fullyrt að 568 m stífla hafi engin áhrif á vistkerfið – enda geta þeir það ekki. Álit Umhverfisstofnunar virðist lafa á vatnafræðilegum rökum sem eru EKKI sett í samhengi við vistfræði Þjórsárvera. Þess vegna er niðurstaða Umhverfisstofnunar ekki aðeins RÖNG heldur fullkomlega ábyrgðarlaus.

Flestum sem til þekkja er ljóst að friðlandsmörkin eru óljós og ónákvæm. Þau voru bráðabrigðalína sem strikuð var á milli tveggja staða á gróft landakort. Á stórum svæðum liggur hún þvert yfir gróðurlendi og víða er marflatt land. Báðir þessir þættir bera vott um óeðlileg mörk friðlands og ekki verður nokkurri skynsemi komið við að ákveða friðlandsmörk í 568,5 m hæð yfir sjó við Eyvafen. Slíkt viðmið er býsna veruleikafirrt og heimskt þegar land er marflatt og hulið gróðri svo dæmi séu tekin. Talan 568,5 getur ekki verið heilög. Í 568 metra hæð er lónhæðin á flatlendi ólíkt lónhæð í 566 metrum. Á þessu marflata landi munu staðalfrávik hæðamælinga Landsvirkjunar vera +/- 0,5 metrar samkvæmt mínum heimildum. Þetta þýðir að punktur sem á að marka útlínu lóns gæti verið á allt að 1 m dýpi og lónið mun stærra en fram kemur á kortum. Með öðrum orðum: Lónhæð í 568 m hæð þýðir að lónið er sums staðar komið langt inn fyrir friðlandið. Aðeins út frá flatlendi og staðalskekkju í mælingum hefðu rauðu ljósin átt að blikka um alla Umhverfisstofnun – eða gerði “vísindalegi bakhjarl” stofnunarinnar – Landsvirkjun – ekki grein fyrir þessu?

“The Island effect”

Til viðbótar má hafa eftirfarandi í huga. Vistfræðileg reynsla víðsvegar um heim hefur kennt mönnum að svokölluð “eylendi” í náttúrunni eru ávallt viðkvæm fyrir áreiti (Island effect) og láta undan með tímanum. Friðlandið í Þjórsárverum er aðeins brot af slíku “eylendi” en Þjórsárverin eru í heild slíkt fyrirbæri. Þess vegna er afar mikilvægt að stækka friðlandið í landfræðilega heild Þjórsárvera eins og Umhvefrisstofnun hefur líka lagt til. Þessa nauðsynlegu og eðlilegu stækkun friðlandsins hefði Umhverfisstofnun átt að virða þegar umsögn UST um tillögu Landsvirkjunar var til umfjöllunar. Umsögn Umhverfisstofnunar er þar af leiðandi þversögn við eigin ábendingu um stækkun friðlandsins. Hún brýtur freklega í bága við úrskurð setts umhvefisráðherra; reglur um lögboðna umsagnaraðila og er að líkindum margfalt lögbrot.

“Skrumskæling á lýðræði”

Valgerður Sverrisdóttir iðnaðarráðherra vitnaði í umsögn UST og kallaði það “skrumskælingu á lýðræði” þegar meirihluti hreppsnefndar Skeiða- og Gnúpverjahrepps hafnaði stífluútfærslum Landsvirkjunar. Friðrik Sophusson forstjóri Landsvirkjunar gekk einnig mjög hart fram í sleggjudómum sínum og vitnaði í umsögn Umhverfisstofnunar og hefur sent sína menn austur í sveitir til að koma vitinu fyrir skilningssljóa heimamenn, eins og hann gaf svo smekklega í skyn.

Spyrja má í sömu andrá hvort það geti verið “skrumskæling á lýðræði” þegar embættismenn, sem eiga að gæta hags núverandi og komandi kynslóða með því að varðveita náttúrugersemar landsins, gefa út álit um eitt stórbrotnasta og viðkvæmasta svæði á Íslandi sem stenst engan veginn lágmarkskröfur sem gerðar eru til faglegrar úttektar? Eða voru það kannski iðnaðarráðherra og forstjóri Landsvirkjunar sem skrumskældu lýðræðið?

Niðurstaða:

Með óvandaðri, pólitískri umsögn hefur Umhverfisstofnun sýnt alvarlegt dómgreindarleysi. Ég skora á Umhverfisstofnun að draga umsögn sína til baka og standa faglega að nýrri umsögn núna þegar framkvæmdum hefur verið frestað um óákveðinn tíma. Aðeins þannig getur stofnunin aflað sér trausts og virðingar á ný.

Með vinsemd,

Guðmundur Páll Ólafsson, náttúrufræðingur

Neskinn 1, 340 Stykkishólmi

Gögn:

Bréf Gísla Más Gíslasonar formanns Þjórsárveranefndar til gpó frá 06.10.2003 (Fylgiskjal)

Fyrirspurn Guðmundar Páls Ólafssonar til Umhverfisstofnunar. Dags. 14.september, 2003

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. Framkvæmdaáætlun til aldamóta.

Umhverfisráðuneytið. Júni, 1997

Tilvísun í Þóru Ellen Þórhallsdóttur: Erindi flutt í Norræna húsinu 7.október, 2003 og viðtal í Speglinum 9.10.2003

Tilvísun í vistgerðarannsóknir og sendinn jarðveg Eyvafens. Sigurður Magnússon: Erindi flutt í Norræna húsinu 7. október, 2003

Weiner, Jonathan. The Next One Hundred Years. Shaping the Fate of Our Living Earth. Bls. 163-190. Bantam Books. N.Y.1991. Tilvísun í vistfræðileg “eylendi” (Island Effect):

Afrit sent hreppsnefnd Skeiða- og Gnúpverjahrepps, Þjórsárveranefnd, Náttúrufræðistofnun Íslands, Líffræðistofnun Háskóla Íslands, þingmönnum og öðrum þeim er þörf þykir.

birt 4.11.2003

Áskorun Náttúrverndarsamtakanna til ráðherra 2

Áhugahópurinn um verndun Þjórsárvera vill hvetja þig til að taka undir áskorun Náttúrverndarsamtaka Íslands um að umhverfisráðherra beiti sér fyrir stækkun friðlandsins í Þjórsárverum og að stækkunin yrði eitt að forgangsverkefnum þeirrar Náttúrverndaráætlunar sem ráðherra mun leggja fyrir Umhverfisþing 14. og 15. október nk. og Alþingi síðar í haust.

Áhugahópurinn vill einnig hvetja þig til að hvertja aðra til að taka undir þessa áskorun almennings í landinu.

birt 12.10.2003

Sjá á heimasíðu Náttúruverndarsamtakanna.

Fundarboð: Afmælishátíð í Árnesi 17. mars 2012 kl. 14

Aside

Fjörutíu ár eru nú liðin síðan barátta heimamanna í Gnúpverjahreppi fyrir verndun Þjórsárvera hófst.

Nú hyllir undir lok þeirrar baráttu og því ber að fagna.

Þann 17. mars 1972 boðaði landgræðslunefnd Ungmennafélags Gnúpverja til almenns sveitarfundar um Þjórsárver og þá ógn sem steðjaði að þeim vegna hugmynda um risastórt miðlunarlón sem hefði sökkt verunum. Þessi atburður markaði upphaf varðstöðunnar um Þjórsárver sem markaði tímamót í sögu náttúruverndar á Íslandi.

Fundurinn var fjölmennur og stóð fram á nótt. Þar kom fram einhugur um að vernda bæri Þjórsárver. Samþykkt var ályktun þar að lútandi og til er ítarleg fundargerð. Þegar hún er lesin – nú 40 árum síðar – er ljóst að þessi fundur skipti sköpum um framgang mála á þeim tíma og fyrir baráttuna alla tíð síðanÍ tilefni þessara tímamóta boða Vinir Þjórsárvera, Áhugahópur um verndun Þjórsárvera, Landvernd og Náttúruverndarsamtök Íslands til fundar í félagsheimilinu Árnesi. Skyggnst verður inn í tíðarandann í Gnúpverjahreppi fyrir fjörutíu árum, litið yfir farinn veg og horft til framtíðar. Meðal framsögumanna eru Birgir Sigurðsson rithöfundur, sem var einn þeirra sem stóðu fyrir fundinum árið 1972, Gísli Már Gíslason prófessor og formaður Þjórsárveranefndar og Helga Ögmundardóttir mannfræðingur sem hefur rannsakað bakgrunn þess að Gnúpverjar tóku sér svo afgerandi stöðu með náttúrunni, óbyggðunum og fuglum himinsins. Flutt verður tónlist og kaffiveitingar verða á boðstólum.

Erindi flutt á 40 ára afmæli Árnesfundarins, 17. mars 2012

Aside

Helga Ögmundardóttir, mannfræðingur.

 Ágæta samkoma.

Ég vil byrja á því að þakka fyrir að fá að tala hér í dag, og óska ykkur, og okkur öllum, til hamingju með daginn!

Ástæðan fyrir því að ég var fengin til að tala hér í dag er sú að ég gerði rannsókn á deilunni um Norðlingaölduveitu á árunum 2004 til 2008 og skrifaði doktorsritgerð í mannfræði um hana, sem ég varði við Uppsalaháskóla í Svíþjóð fyrir tæpu ári síðan.

Ritgerðin er á ensku og heitir The Shepherds of Þjórsárver – Traditional Use and Hydropower Development in the Commons of the Icelandic Highland.  Á íslensku Fjárhirðar Þjórsárvera – hefðbundin nýting og uppbygging vatnsaflsvikjana á afréttum hálendis Íslands.  Hún er rúmar 300 blaðsíður og ég ætla ekki að gera tilraun til að gera henni allri skil á þessum 15 mínútum sem ég hef hér, en stikla þess í stað á stóru.

Ég hef samið þetta erindi nokkrum sinnum í huganum undanfarnar vikur því eins og þið vitið er viðfangsefnið margslungið og hægt að nálgast það frá ýmsum hliðum.

Það er líka staðreynd að málið er ekki til lykta leitt og því ekki hægt að líta í hinn sögulega baksýnisspegil og segja sögu baráttunnar og setja svo punkt á eftir.  Eða eins og einn viðmælandi minn af eldri kynslóðinni sagði við mig, ég man ekki nákvæmlega hvaða ár en það var á einhverjum þeim tímapunkti þegar vopnahlé varð í deilunni um Norðlingaölduveitu; hann sagði “þeir koma alltaf aftur”.

Það má ekki láta blekkjast þótt ekkert heyrist úr herbúðum virkjunarsinna, jafnvel árum saman, því maskínan mallar einhvers staðar þarna undir og undirbýr næsta áhlaup.

Eins og nafn bókarinnar bendir til beini ég í rannsókninni sjónum að því fólki sem staðið hefur vörð um Þjórsárver síðustu áratugi, einkum Gnúpverjum sem eiga jú afrétt á svæðinu sem deilt er um.  Ég þarf víst ekki að tíunda það hér!  Að sjálfsögðu koma aðrir við sögu, bæði samherjar þeirra annars staðar á landinu, sem og erlendis, og svo talsmenn virkjana innan og utan sveitar.  Í brennidepli eru andstæðingar virkjunar Þjórsár við Norðlingaöldu, því ég sá strax að hjá þeim væri að finna áhugverðasta efnið í rannsókn á slíkri deilu.  Auk þess var mér ljóst að skoðanir og röksemdafærsla virkjuninni í hag hefðu fengið næga kynningu í ýmsum fjölmiðlum og á heimasíðum valdamikilla og fjársterkra aðila.

Sem mannfræðingur beinist áhugi minn einkum að röddum þeirra sem standa andspænis valdi og peningum, oft í að því er virðist vonlausri stöðu, en sem hafa samt kjark og þolgæði til að standa uppi í hárinu á slíku valdi, jafnvel áratugum saman eins og í því tilfelli sem um er fjallað hér.  Ég sá strax að saga og sérkenni þessarar deilu fælu í sér mjög áhugaverða nálgun og upplýsingar um staðarsamfélagið – hreppinn – nágrenni þess, íslenskt samfélag og samskipti og stöðu þessara félagslegu eininga við hinn stóra heim.  Um allan heim hafa og eru að gerast slíkir hlutir: lítil samfélög standa andspænis valdamiklum fyrirtækjum og ríkisvaldi sem ásælast auðlindir þeirra og hvernig sem hið pólitíska kerfi er vaxið á hverjum stað verða íbúar samfélagsins að gera upp hug sinn um hvort og hvernig auðlindirnar eru nýttar.  Sú ákvörðun er aldrei auðveld og oftar en ekki klýfur hún fjölskyldur, ættir og heil samfélög, en það sem eftir stendur er hvernig fólkið lifir með og vinnur úr afleiðingum ákvörðunarinnar.

Hvort sem staðið er gegn ákveðinni auðlindanýtingu eða hún boðin velkomin hefur það afleiðingar fyrir ófæddar kynslóðir og menningu þess staðarsamfélags sem um ræðir.  Algengast er að líklega að sú auðlind sem nýtingarsinnar ásælast endar með því að vera nýtt á einn eða annan hátt og það þarf ekki alltaf að vera neikvætt fyrir þá sem næst búa.  En það sem skiptir máli er eðli auðlindarinnar, stærð hennar og umfang og síðast en ekki síst sú merking sem hún hefur í hugum þeirra sem þekkja hana best.

Það er hérna sem Þjórsárver; vistkerfið, landsvæðið, afrétturinn, eða hvað maður vill kalla það, fer að verða áhugavert fyrir mannfræðinginn: merking þess er svo djúp og margslungin fyrir alla sem þekkja til, og þeirra sem ekki þekkja en hafa haft veður af, að hreinlega allir verða að hlusta.  Nafnið – Þjórsárver – er ekki bara orð eða hugtak, það er heill heimur af tengdum hugmyndum, sem kalla fram í hugum okkar alls kyns aðrar hugmyndir, tilfinningar og vitneskju og það að hugsa um Þjórsárver, hvað þá að koma þangað, breytir lífi manns.  Svæðið er þannig, sem afréttur, vistkerfi eða landsvæði, hluti af sjálfsmynd heimamanna, Sunnlendinga, Íslendinga, umhverfisverndarsinna, vísindamanna eða hvaða hóps sem hefur komið við sögu þess á einn eða annan hátt.

Hvað varðar Gnúpverja og margra nágranna þeirra sérstaklega hefur andstaðan við virkjun þar orðið hluti af menningu og minni staðarsamfélagsins.  Þetta hefur bæði gert fólk sterkara og sameinað það, en getur einnig verið ákveðinn veikleiki, sérstaklega þar sem það sundrar litlu samfélagi.  Og svo lengi sem deilan er óleyst og framkvæmdir í rauninni stöðugt yfirvofandi, sbr. “þeir koma alltaf aftur”, getur það tært huga þeirra sem gefast ekki upp en hafa tekið þá ákvörðun að standa vörð um verin, og stundum skilið eftir djúp sár.  Þegar því er ógnað sem er hluti af persónulegri og félagslegri sjálfsmynd manns gefur það auga leið að einhvers staðar innst inni krauma óþægindi og jafnvel sársauki.  Þessi staðreynd er eitt af því sem ég sá fjótt að var einn af meginþráðum þessarar sögu og mikilvægur hluti af rannsókn minni gekk út á að skilja hvernig fólk lifir með slíku.  Ekki má gleyma því að ofan á þessa deilu bætast svo hlutir, sem aukið geta álag á íbúana, eins og sameiningar sveitarfélaga, þjóðlendumál, fækkun íbúa, breytingar á búskaparháttum og annað slíkt.  Þetta kann að hljóma dramatískt, en þannig er það nú með öll samfélög mannanna að í þeim eiga sér stað bæði góðir hlutir og slæmir.  Sú menning sem þróast á hverjum stað snýst um að íbúarnir njóti þess góða og lifi með og þrátt fyrir hið slæma, sem einstaklingar og sem hópur.  Það er, þegar á hólminn er komið, ekkert smáræðis álag fyrir eitt samfélag að standa í slíkri deilu sem deilan um Þjórsárver er, þótt í lið með því sláist margt gott fólk innanlands og utan.

 

Þótt ég fjalli ekki sérstaklega um það í ritgerðinni get ég ekki látið vera að leiða hugann að hugtakinu sjálfbærni sem svo oft ber á góma í umræðum um umhverfismál og náttúruvernd þessa dagana.  Töluvert er vitað og fjallað um sjálfbæra nýtingu vistkerfa, og náttúru yfirleitt, þótt ekki sé hún iðkuð nema að litlu leyti, sem og hugmyndina um sjálfbært hagkerfi, en þegar talið berst að félags- eða menningarlegri sjálfbærni vefst flestum tunga um tönn.  Ef við skoðum einföldustu skilgreininguna á sjálfbærri auðlindanýtingu, þá gengur hún út á að ekki megi ganga á náttúruna og auðlindir hennar í dag þannig að það komi í veg fyrir að komandi kynslóðir njóti sömu möguleika og lífsgæða og við, hér og nú.  Þá má spyrja sig hvernig félagsleg sjálfbærni myndi geta litið út?  Svarið gæti verið á þá leið að það félags- og menningarlega kerfi sem ríkir á hverjum stað á hverjum tímapunkti mætti ekki fara þannig með þátttakendurna að afkomendur þeirra muni lifa erfiðara, innantómara og yfirleitt verra félags- og menningarlífi en þeir.  Þau samskiptamynstur, viðhorf, gildi, minningar og sögur sem þróast hafa í samfélaginu mega þannig ekki verða harðneskjulegri, neikvæðari, eða meira niðurdrepandi fyrir þá sem inn í það fæðast, þannig að þeir finni ekki til samkenndar né hafi áhuga á að búa með hinum íbúunum.  Þetta er áhugaverð hugleiðing fyrir okkur Íslendinga núna svona rétt eftir hrun.  Það er ekki félagslega sjálfbært samfélag ef unga fólkinu líður ekki vel, þykir ekki vænt um nágranna sína, á ekki í ríkulegum og eðlilegum samskiptun, og vill helst flytja burt eins fljótt og auðið er.  Þetta er afar einfölduð mynd af því sem í húfi er en nægir okkur hér og nú.  Ég er með þessum vangaveltum ekki að halda því fram að svona sé komið fyrir fólki í þessu samfélagi, þar sem lífið gengur að mestu leyti sinn vanagang og fólki líður almennt vel, en það er mikilvægt að leiða hugann að því hvaða áhrif langdregnar deilur geta haft á samfélag eins og þetta.

Það er alveg ljóst að óleyst deila sem tekur orku og tíma, skapar illindi og klýfur náinn hóp fólks, áratugum saman, stuðlar ekki að félagslegri sjálfbærni til lengdar.

Þetta er umhugsunarefni fyrir hvert það yfirvald sem slær um sig með tali um sjálfbæra þróun, og slík deila er ekkert einsdæmi á Íslandi, hvorki í sögulegum né landfræðilegum skilningi, þótt þessi sé sérlega langdregin og risti djúpt.  Yfirvald og ríkisfyrirtæki sem kynda undir slíkri deilu með stefnu sinni, áratugum saman, en þykjast að öðru leyti styðja sjálfbæra þróun, þurfa að enduskoða þekkingu sína á hvað sjálfbærni þýðir – ekki bara sem fræðilegt hugtak heldur stefna og takmark í raunverulegum aðstæðum.

Ein af þeim niðurstöðum sem ég kemst að í rannsókninni minni er að hér hefur fólki að mestu tekist að meðhöndla þessa deilu á uppbyggilegan hátt þannig að hún veitir þeim miklu frekar innblástur en að hún eyðileggi andrúmsloftið milli manna, þótt óneitanlega hafi hún skilið eftir sár sem seint gróa.  Það er ekki sjálfgefið að slíkt gerist og heimurinn er fullur af dæmum um hið gagnstæða þar sem ágreiningur um auðlindanýtingu hefur skilið eftir samfélag í sárum, ekki síst ef nýtingin hefur fengið að eiga sér stað á ágengan og eyðileggjandi hátt.  Sú staðreynd að ekki hefur verið hróflað við helgidómi Þjórsárvera, þótt nagað hafi verið í jaðrana svo á sér, er lykillinn að því að hér er fólk stolt yfir árangri sínum og staðráðið í að halda áfram á sömu braut.  Það sýnir mikinn félagslegan þroska og meðvitund um sögu og menningu að samfélagið hefur getað komist svo klakklaust í gegnum síðustu 40 sem raun ber vitni.

 

Í lokin ætla ég að gerast ögn heimspekilegri og velta fyrir mér hvað í ósköpunum það sé sem fær fólk til að halda út jafn langa baráttu og þessa sem hér um ræðir, og af hverju það byrjar yfirleitt að mótmæla formlega og sem ein heild, eins og gerðist hér í Árnesi fyrir 40 árum.  Það hefur alltaf vafist fyrir fræðimönnum hvað það sé sem tengir mann og náttúru.  Skýringarnar eru margar og bera keim af þeim tíma og samfélagi sem þær eiga rætur sínar í.  Svo mikið er okkur ljóst að við erum upprunnin og háð náttúrunni, og verðum alltaf, og það að eyðileggja hana og raska ferlum hennar er eins og að saga undan sér greinina sem maður situr á eða slátra einu mjólkurkúnni sinni fyrir stundargróða.  Skynjun okkar á okkur sjálfum, sem einstaklingum og sem hópi, er ómöguleg án þess umhverfis sem við dveljum í, ekki síst þess sem er stærra og yfirgripsmeira en nokkuð það sem við höfum skapað sjálf.  Það er aðeins andspænis því sem við skynjum sem náttúrulegt sem við skiljum hvað það er að vera manneskja.  Því þótt við séum af henni komin aðskiljum við okkur frá henni en því hefur einmitt verið haldið fram að þessi tvíhyggja sé rótin að því hve illa við höfum farið með náttúruna.

Þegar við stöndum andspænis og umlukin fyrirbærum náttúrunnar eigum við samskipti við hana, og hún svarar okkur og segir okkur sannleikann um okkur sjálf og aðra menn.  Þegar við förum á vit hennar sem hópur, eins og þegar farið er í fjallferð eða bara ferðalag inn á afrétt, sést svart á hvítu hvaða mann hver og einn hefur að geyma og hvaða gildi hver hefur fyrir hina í hópnum.  Hlutverk og samskipti innan hópsins í ríki náttúrunnar draga fram aðalatriði þess sem á sér stað niðri í byggð og það sem mestu máli skiptir er að í hópnum ríki traust, samstaða og skipulag.

Þarna verður boðorðið “einn fyrir alla og allir fyrir einn”, eins og hjá Skyttunum forðum daga, æðst, og þegar komið er aftur til byggða hafa ævagömul bönd verið treyst og endurnýjuð, bönd sem athafnir og samskipti milli einstaklinga og fjölskyldna í sveitinni njóta góðs af.  Umhyggja og samvinna milli nágranna og vina í byggð verður þannig óaðskiljanleg frá hinni árvissu ferð í óbyggðir, og þótt ekki taki allir þátt í ferðinni sjálfri, eru allir íbúar sveitarinnar, sem og vinir og ættingjar annars staðar, með á vissan hátt, því allir vita hvað stendur til og hvað er í húfi.  Sögur og kvæði um fjallferðir fortíðarinnar viðhalda böndunum og kenna ungviðinu hvert sé gildi afréttarins og náttúrunnar þar.

Heimspekingurinn Heidegger orðaði það einhvern veginn þannig að náttúran kalli nafn okkar og segi okkur þannig hver við séum, og ef við hlustum, svörum við henni með því að standa um hana vörð og varðveita allt sem í henni er.  Þegar við munum ekki lengur hver við erum, köllum við aftur til hennar og spyrjum hver við séum, og hún svarar og segir okkur sannleikann um okkur, séum við að hlusta.  Eða við spyrjum hana ekki og missum tengslin og þá vita allir hvernig fer.  Þetta er það sem er kallað firring.  Ástand hennar, sem við fyrst og síðast berum ábyrgð á, segir allt um okkur og hvers virði menning okkar sé.  Það er heildin sem skiptir máli, hún má því ekki vera hlutuð sundur, og heildarmynd samfélagsins á sína samsvörun í heildamynd náttúrunnar sem speglar sig í henni.  Sé maður tilbúinn að fórna dýrmætustu hlutum þeirrar náttúru sem maður ber ábyrgð á, hefur maður jafnframt fyrirgert rétti sínum að fyrir manni sé borin virðing í því samfélagi sem sækir innblástur og sjálfsskilning í þessa sömu náttúru.

72% atkvæðisbærra Gnúpverja

72% atkvæðisbærra Gnúpverja

Þriðjudaginn 26. júní 2001 var Siv Friðleifsdóttur, umhverfisráðherra, Valgerði Sverrisdóttur, iðnaðarráðherra og Kartínu Fjelsted, alþingsmanni fyrir hönd Umhverfisnefnd Alþingis afhent undirskriftalistar sem áhugahópur um verndun Þjórsárvera stóð fyrir að safna í Gnúpverjahreppi 23.-25. júní 2001.

72% atkvæðisbærra Gnúpverja til kosningar til sveitarstjórnar undirrituðu áskorunina.
Skorað er á stjórnvöld að tryggja til frambúðar verndun Þjórsárvera og heimila engar frekari virkjunarframkvæmdir þar og í efri hluta Þjórsár. Ennfremur er minnt á fyrri samþykktir Gnúpverja um þessi mál.

Fimmtudaginn 28. júní 2001 var sveitarstjórn Gnúpverjahrepps afhent sömu undirskriftalistar.

birt 29.6.2001

Opinn fundur í Norræna húsinu 7. október 2003

Opinn fundur í Norræna húsinu 7. október 2003 kl. 16.30-18.30

Lón, náttúra og lögfræðileg álitmála vegna Þjórsárvera
Hver verða áhrif lóns í 568 m.y.s á Þjórsárver og setlóna og veitu austan Arnarfells?
Hvaða er í húfi í Eyvafeni?
Hefur verið farið að lögum?

Þetta eru spurningar sem reynt verður að svara á opnum fundi í Norræna húsinu í Reykjavík þriðjudaginn 7. október n.k.

Áhugahópur um verndun Þjórsárvera boðar til opins fundar í Norræna húsinu til að fjalla um áhrif uppistöðulóns í 568 m.y.s. á lífríki og landslag í Þjórsárverum. Á fundinum verður einnig fjallað um lögfræðileg álitamál vegna úrskurðar Jóns Kristjánssonar setts umhverfisráðherra og ákvörðunar Samvinnunefndar um miðhálendi Íslands að taka til umfjöllunar og efnislegrar meðferðar tillögu Landsvirkjunar um breytingar á skipulagi miðhálendisins, í trássi við vilja viðkomandi sveitafélags. Meðal frummælenda á fundinum verða Katrín Theodórsdóttir lögmaður, Hlynur Óskarsson náttúrufræðingur og Þóra Ellen Þórhallsdóttir líffræðingur. Á fundinum mun Jóhann Ísberg sýna nýlegar myndir úr Þjórsárverum. Allir eru velkomnir og aðgangur er ókeypis.

birt 3.10.2003

Meirihluti fulltrúa í hreppsnefnd Skeiða- og Gnúpverjahrepps hafna Norðlingaölduveitu -2005

Á 52.fundi hreppsnefndar Skeiða- og Gnúpverjahrepps þriðjudeginum 3. maí 2005 lagði oddviti fram eftirfarandi tillögu: ,,Hreppsnefnd samþykkir að fresta endanlegri afgreiðslu Aðalskipulags þar til Samvinnunefnd miðhálendis hefur afgreitt breytingu í Svæðisskipulagi miðhálendis. Hreppsnefnd fer fram á við Skipulagsstofnun að lagabundnir frestir verði framlengdir sem því nemur.”

Tillagan samþykkt samhljóða.

Oddviti lagði eftirfarandi bókun fyrir hönd meirihluta hreppsnefndar fskj 1.

Undirritaðir fulltrúar í hreppsnefnd Skeiða- og Gnúpverjahrepps hafna Norðlingaölduveitu.

Víðtæk umfjöllun hefur farið fram um tillögu að Aðalskipulagi fyrir Skeiða- og Gnúpverjahrepp. Allan tímann hafa verið miklar efasemdir meðal meirihluta hreppsnefndarmanna, íbúa og annara landsmanna um ágæti þess að samþykkja gerð Norðlingaölduveitu á Gnúpverjaafrétti. Við lokaafgreiðslu aðalskipulagstillögunnar hvílir mikil ábyrgð á herðum hreppsnefndarmanna ekki síst hvað varðar Norðlingaölduveitu sem er stórtækt inngrip í annars ósnortið landsvæði innan marka hreppsins.

Ekki hefur tekist að sýna framá að íbúar Skeiða- og Gnúpverjahrepps hafi neina hagsmuni af framkvæmd Norðlingaölduveitu hvað varðar atvinnuuppbyggingu til lengri eða skemmri tíma. Þvert á móti álíta undirritaðir hreppsnefndarmenn að bygging Norðlingaölduveitu skaði hagsmuni ferðaþjónustunnar sem er eina vaxandi atvinnugreinin í hreppnum. Með því að samþykkja Norðlingaölduveitu í Aðalskipulagi væri hreppsnefnd að ganga þvert á fyrsta markmið skipulagslaga sem segir: ,,að þróun byggðar og landnotkunar á landinu öllu verði í samræmi við skipulagsáætlanir sem
hafi efnahagslegar, félagslegar og menningarlegar þarfir landsmanna, heilbrigði þeirra og öryggi að leiðarljósi.”

Ekki hefur verið sýnt framá þjóðhagslega nauðsyn þess að Norðlingaölduveita verði að veruleika. Raforkuframleiðsla á Íslandi er nú á fleiri höndum en áður eins og sannast á því að aðilar aðrir en Landsvirkjun hafa svarað eftirspurn og gert samninga um raforku til stóriðju. Skeiða- og Gnúpverjahreppur hefur innan sinna marka tvær virkjanir. Því til viðbótar liggur fyrir að samþykktar verða tvær virkjanir í neðri hluta Þjórsár. Þar með telja undirritaðir fulltrúar í hreppsnefnd Skeiða- og Gnúpverjahrepps að stuðningur við raforkuframleiðslu í landinu hafi verið með fullum sóma frá hendi Skeiða- og Gnúpverjahrepps þó að nú verði látið staðar numið.

Aðalsteinn Guðmundsson
Matthildur E. Vilhjálmsdóttir
Hrafnhildur Ágústsdóttir
Tryggvi Steinarsson

Þrándur Invarsson lagði fram eftirfarndi bókun: Förum þess á leit að hreppsnefnd standi við samkomulag sem gert var við Landsvirkjun og samþykkt með öllum greiddum atkvæðum á hreppsnefndarfundi 1. júní 2004. Svohljóðandi:” Erindi frá Landsvirkjun varðandi aðalskipulag Skeiða- og Gnúpverjahrepps 2003-2015 Norðlingaöldulón. Í erindinu fer Landsvirkjun framá að yfirfallshæð stíflu við Norðlingaöldulón verði 567.8 m y.s. Að vetrarlagi yrði lónið rekið í um 567,5 m y.s. til þess að komast hjá alvarlegum vandamálum vegna ísmyndunar. Oddviti lagði til að hreppsnefnd samþykkti að gera ráð fyrir þeirri tilhögun í aðalskipulagi. Tillagan borin upp og samþykkt samhljóða”.

Þrándur Ingvarsson
Gunnar Örn Marteinsson
Ólafur Fr. Leifsson.

birt 4.5.2005

Héraðsdómur Reykjavíkur ógilti hluta úrskurðar Jóns Kristjánssonar, setts umhverfisráðherra

Héraðsdómur Reykjavíkur ógilti í gær (27.6. 2006) þann hluta úrskurðar Jóns Kristjánssonar, setts umhverfisráðherra, frá í janúar árið 2003 að gerð set- og miðlunarlóns Norðlingaölduveitu, í norðausturhluta Þjórsárvera, þyrfti ekki að sæta umhverfismati. Með úrskurði sínum fyrir þremur árum felldi Jón úr gildi eldri úrskurð Skipulagsstofnunar en þar var fallist á byggingu Norðlingaölduveitu að ákveðnum skilyrðum uppfylltum

Áhugahópur um verndun Þjórsárvera og ýmsir einstaklingar stefndu íslenska ríkinu, Skipulagsstofnun og Landsvirkjun og kröfðust þess að úrskurður Jóns Kristjánssonar yrði felldur úr gildi í heild sinni.Héraðsdómur sýknaði stefndu af þeim kröfum. Íslenska ríkinu og Landsvirkjun var gert að greiða stefnendum 1,5 miljón króna í málskostnað.

Dómurinn staðfestir þann málflutning Áhugahópsins að mat á umhverfisáhrifum hafi ekki verið lögformlega rétt.

Mikilvægasta atriði málsins var, að í matsferlinu var bætt við framkvæmdum sem ekki höfðu verið kynntar og metnar með lögformlegum hætti. Sú viðbót sem fólst í lónum og veitum austan við Arnarfell hefði valdið mjög alvarlegum umhverfisárhrifum og dregið stórlega úr náttúruverndargildi Þjórsárvera. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að þetta væri ólögmætt.

Víðtæk og vaxandi samstaða hefur verið að myndast um þá tillögu Áhugahópsins að stækka beri friðlandið í Þjórsárverum og að fallið verði alfarið frá öllum áformum um virkjunarframkvæmdir þar. Niðurstaða Héraðsdóms styrkir enn frekar þennan málflutning.

Áhugahópurinn hvetur nýjan umhverfisráðherra til að fylgja fráfarandi kollega sínum að málum og vinna að því að stækka friðlandið í Þjórsárverum þannig að það nái til svæðisins í heild.

65% þjóðarinnar stækkun friðlandsins í Þjórsárverum

Samkvæmt skoðanakönnun sem Gallup framkvæmdi fyrir Nátturuverndarsamtök Íslands dagana 4. – 18. nóvember styður 65% þjóðarinnar stækkun friðlandsins í Þjórsárverum.

Spurt var, ertu hlynnt(ur) eða andvíg(ur) því að stækka friðlandið í Þjórsárverum? Hlynntir voru 64.9%, andvígir voru 14,5% en 20,7% tóku ekki afstöðu.

Þessi niðurstaða er skýr ábending til Landsvirkjunar og stjórnvalda að láta af áformum um virkjanirframkvæmdir í Þjórsárverum. Landvernd kynnti nýlega álit tveggja alþjóðlegra viðurkenndra sérfræðinga, Jack D. Ives frá Kanada og Roger Crofts frá Skotlandi þar sem meðal annars kemur fram að núverandi mörk friðlandsins séu algjörlega ófullnægjandi og þau endurspegli ekki þau verðmæti sem er að finna á vefsetrinu www.natturuverndarsamtok.is

birt 3.12.2004