Fundarboð: Afmælishátíð í Árnesi 17. mars 2012 kl. 14

Aside

Fjörutíu ár eru nú liðin síðan barátta heimamanna í Gnúpverjahreppi fyrir verndun Þjórsárvera hófst.

Nú hyllir undir lok þeirrar baráttu og því ber að fagna.

Þann 17. mars 1972 boðaði landgræðslunefnd Ungmennafélags Gnúpverja til almenns sveitarfundar um Þjórsárver og þá ógn sem steðjaði að þeim vegna hugmynda um risastórt miðlunarlón sem hefði sökkt verunum. Þessi atburður markaði upphaf varðstöðunnar um Þjórsárver sem markaði tímamót í sögu náttúruverndar á Íslandi.

Fundurinn var fjölmennur og stóð fram á nótt. Þar kom fram einhugur um að vernda bæri Þjórsárver. Samþykkt var ályktun þar að lútandi og til er ítarleg fundargerð. Þegar hún er lesin – nú 40 árum síðar – er ljóst að þessi fundur skipti sköpum um framgang mála á þeim tíma og fyrir baráttuna alla tíð síðanÍ tilefni þessara tímamóta boða Vinir Þjórsárvera, Áhugahópur um verndun Þjórsárvera, Landvernd og Náttúruverndarsamtök Íslands til fundar í félagsheimilinu Árnesi. Skyggnst verður inn í tíðarandann í Gnúpverjahreppi fyrir fjörutíu árum, litið yfir farinn veg og horft til framtíðar. Meðal framsögumanna eru Birgir Sigurðsson rithöfundur, sem var einn þeirra sem stóðu fyrir fundinum árið 1972, Gísli Már Gíslason prófessor og formaður Þjórsárveranefndar og Helga Ögmundardóttir mannfræðingur sem hefur rannsakað bakgrunn þess að Gnúpverjar tóku sér svo afgerandi stöðu með náttúrunni, óbyggðunum og fuglum himinsins. Flutt verður tónlist og kaffiveitingar verða á boðstólum.

Erindi flutt á 40 ára afmæli Árnesfundarins, 17. mars 2012

Aside

Helga Ögmundardóttir, mannfræðingur.

 Ágæta samkoma.

Ég vil byrja á því að þakka fyrir að fá að tala hér í dag, og óska ykkur, og okkur öllum, til hamingju með daginn!

Ástæðan fyrir því að ég var fengin til að tala hér í dag er sú að ég gerði rannsókn á deilunni um Norðlingaölduveitu á árunum 2004 til 2008 og skrifaði doktorsritgerð í mannfræði um hana, sem ég varði við Uppsalaháskóla í Svíþjóð fyrir tæpu ári síðan.

Ritgerðin er á ensku og heitir The Shepherds of Þjórsárver – Traditional Use and Hydropower Development in the Commons of the Icelandic Highland.  Á íslensku Fjárhirðar Þjórsárvera – hefðbundin nýting og uppbygging vatnsaflsvikjana á afréttum hálendis Íslands.  Hún er rúmar 300 blaðsíður og ég ætla ekki að gera tilraun til að gera henni allri skil á þessum 15 mínútum sem ég hef hér, en stikla þess í stað á stóru.

Ég hef samið þetta erindi nokkrum sinnum í huganum undanfarnar vikur því eins og þið vitið er viðfangsefnið margslungið og hægt að nálgast það frá ýmsum hliðum.

Það er líka staðreynd að málið er ekki til lykta leitt og því ekki hægt að líta í hinn sögulega baksýnisspegil og segja sögu baráttunnar og setja svo punkt á eftir.  Eða eins og einn viðmælandi minn af eldri kynslóðinni sagði við mig, ég man ekki nákvæmlega hvaða ár en það var á einhverjum þeim tímapunkti þegar vopnahlé varð í deilunni um Norðlingaölduveitu; hann sagði “þeir koma alltaf aftur”.

Það má ekki láta blekkjast þótt ekkert heyrist úr herbúðum virkjunarsinna, jafnvel árum saman, því maskínan mallar einhvers staðar þarna undir og undirbýr næsta áhlaup.

Eins og nafn bókarinnar bendir til beini ég í rannsókninni sjónum að því fólki sem staðið hefur vörð um Þjórsárver síðustu áratugi, einkum Gnúpverjum sem eiga jú afrétt á svæðinu sem deilt er um.  Ég þarf víst ekki að tíunda það hér!  Að sjálfsögðu koma aðrir við sögu, bæði samherjar þeirra annars staðar á landinu, sem og erlendis, og svo talsmenn virkjana innan og utan sveitar.  Í brennidepli eru andstæðingar virkjunar Þjórsár við Norðlingaöldu, því ég sá strax að hjá þeim væri að finna áhugverðasta efnið í rannsókn á slíkri deilu.  Auk þess var mér ljóst að skoðanir og röksemdafærsla virkjuninni í hag hefðu fengið næga kynningu í ýmsum fjölmiðlum og á heimasíðum valdamikilla og fjársterkra aðila.

Sem mannfræðingur beinist áhugi minn einkum að röddum þeirra sem standa andspænis valdi og peningum, oft í að því er virðist vonlausri stöðu, en sem hafa samt kjark og þolgæði til að standa uppi í hárinu á slíku valdi, jafnvel áratugum saman eins og í því tilfelli sem um er fjallað hér.  Ég sá strax að saga og sérkenni þessarar deilu fælu í sér mjög áhugaverða nálgun og upplýsingar um staðarsamfélagið – hreppinn – nágrenni þess, íslenskt samfélag og samskipti og stöðu þessara félagslegu eininga við hinn stóra heim.  Um allan heim hafa og eru að gerast slíkir hlutir: lítil samfélög standa andspænis valdamiklum fyrirtækjum og ríkisvaldi sem ásælast auðlindir þeirra og hvernig sem hið pólitíska kerfi er vaxið á hverjum stað verða íbúar samfélagsins að gera upp hug sinn um hvort og hvernig auðlindirnar eru nýttar.  Sú ákvörðun er aldrei auðveld og oftar en ekki klýfur hún fjölskyldur, ættir og heil samfélög, en það sem eftir stendur er hvernig fólkið lifir með og vinnur úr afleiðingum ákvörðunarinnar.

Hvort sem staðið er gegn ákveðinni auðlindanýtingu eða hún boðin velkomin hefur það afleiðingar fyrir ófæddar kynslóðir og menningu þess staðarsamfélags sem um ræðir.  Algengast er að líklega að sú auðlind sem nýtingarsinnar ásælast endar með því að vera nýtt á einn eða annan hátt og það þarf ekki alltaf að vera neikvætt fyrir þá sem næst búa.  En það sem skiptir máli er eðli auðlindarinnar, stærð hennar og umfang og síðast en ekki síst sú merking sem hún hefur í hugum þeirra sem þekkja hana best.

Það er hérna sem Þjórsárver; vistkerfið, landsvæðið, afrétturinn, eða hvað maður vill kalla það, fer að verða áhugavert fyrir mannfræðinginn: merking þess er svo djúp og margslungin fyrir alla sem þekkja til, og þeirra sem ekki þekkja en hafa haft veður af, að hreinlega allir verða að hlusta.  Nafnið – Þjórsárver – er ekki bara orð eða hugtak, það er heill heimur af tengdum hugmyndum, sem kalla fram í hugum okkar alls kyns aðrar hugmyndir, tilfinningar og vitneskju og það að hugsa um Þjórsárver, hvað þá að koma þangað, breytir lífi manns.  Svæðið er þannig, sem afréttur, vistkerfi eða landsvæði, hluti af sjálfsmynd heimamanna, Sunnlendinga, Íslendinga, umhverfisverndarsinna, vísindamanna eða hvaða hóps sem hefur komið við sögu þess á einn eða annan hátt.

Hvað varðar Gnúpverja og margra nágranna þeirra sérstaklega hefur andstaðan við virkjun þar orðið hluti af menningu og minni staðarsamfélagsins.  Þetta hefur bæði gert fólk sterkara og sameinað það, en getur einnig verið ákveðinn veikleiki, sérstaklega þar sem það sundrar litlu samfélagi.  Og svo lengi sem deilan er óleyst og framkvæmdir í rauninni stöðugt yfirvofandi, sbr. “þeir koma alltaf aftur”, getur það tært huga þeirra sem gefast ekki upp en hafa tekið þá ákvörðun að standa vörð um verin, og stundum skilið eftir djúp sár.  Þegar því er ógnað sem er hluti af persónulegri og félagslegri sjálfsmynd manns gefur það auga leið að einhvers staðar innst inni krauma óþægindi og jafnvel sársauki.  Þessi staðreynd er eitt af því sem ég sá fjótt að var einn af meginþráðum þessarar sögu og mikilvægur hluti af rannsókn minni gekk út á að skilja hvernig fólk lifir með slíku.  Ekki má gleyma því að ofan á þessa deilu bætast svo hlutir, sem aukið geta álag á íbúana, eins og sameiningar sveitarfélaga, þjóðlendumál, fækkun íbúa, breytingar á búskaparháttum og annað slíkt.  Þetta kann að hljóma dramatískt, en þannig er það nú með öll samfélög mannanna að í þeim eiga sér stað bæði góðir hlutir og slæmir.  Sú menning sem þróast á hverjum stað snýst um að íbúarnir njóti þess góða og lifi með og þrátt fyrir hið slæma, sem einstaklingar og sem hópur.  Það er, þegar á hólminn er komið, ekkert smáræðis álag fyrir eitt samfélag að standa í slíkri deilu sem deilan um Þjórsárver er, þótt í lið með því sláist margt gott fólk innanlands og utan.

 

Þótt ég fjalli ekki sérstaklega um það í ritgerðinni get ég ekki látið vera að leiða hugann að hugtakinu sjálfbærni sem svo oft ber á góma í umræðum um umhverfismál og náttúruvernd þessa dagana.  Töluvert er vitað og fjallað um sjálfbæra nýtingu vistkerfa, og náttúru yfirleitt, þótt ekki sé hún iðkuð nema að litlu leyti, sem og hugmyndina um sjálfbært hagkerfi, en þegar talið berst að félags- eða menningarlegri sjálfbærni vefst flestum tunga um tönn.  Ef við skoðum einföldustu skilgreininguna á sjálfbærri auðlindanýtingu, þá gengur hún út á að ekki megi ganga á náttúruna og auðlindir hennar í dag þannig að það komi í veg fyrir að komandi kynslóðir njóti sömu möguleika og lífsgæða og við, hér og nú.  Þá má spyrja sig hvernig félagsleg sjálfbærni myndi geta litið út?  Svarið gæti verið á þá leið að það félags- og menningarlega kerfi sem ríkir á hverjum stað á hverjum tímapunkti mætti ekki fara þannig með þátttakendurna að afkomendur þeirra muni lifa erfiðara, innantómara og yfirleitt verra félags- og menningarlífi en þeir.  Þau samskiptamynstur, viðhorf, gildi, minningar og sögur sem þróast hafa í samfélaginu mega þannig ekki verða harðneskjulegri, neikvæðari, eða meira niðurdrepandi fyrir þá sem inn í það fæðast, þannig að þeir finni ekki til samkenndar né hafi áhuga á að búa með hinum íbúunum.  Þetta er áhugaverð hugleiðing fyrir okkur Íslendinga núna svona rétt eftir hrun.  Það er ekki félagslega sjálfbært samfélag ef unga fólkinu líður ekki vel, þykir ekki vænt um nágranna sína, á ekki í ríkulegum og eðlilegum samskiptun, og vill helst flytja burt eins fljótt og auðið er.  Þetta er afar einfölduð mynd af því sem í húfi er en nægir okkur hér og nú.  Ég er með þessum vangaveltum ekki að halda því fram að svona sé komið fyrir fólki í þessu samfélagi, þar sem lífið gengur að mestu leyti sinn vanagang og fólki líður almennt vel, en það er mikilvægt að leiða hugann að því hvaða áhrif langdregnar deilur geta haft á samfélag eins og þetta.

Það er alveg ljóst að óleyst deila sem tekur orku og tíma, skapar illindi og klýfur náinn hóp fólks, áratugum saman, stuðlar ekki að félagslegri sjálfbærni til lengdar.

Þetta er umhugsunarefni fyrir hvert það yfirvald sem slær um sig með tali um sjálfbæra þróun, og slík deila er ekkert einsdæmi á Íslandi, hvorki í sögulegum né landfræðilegum skilningi, þótt þessi sé sérlega langdregin og risti djúpt.  Yfirvald og ríkisfyrirtæki sem kynda undir slíkri deilu með stefnu sinni, áratugum saman, en þykjast að öðru leyti styðja sjálfbæra þróun, þurfa að enduskoða þekkingu sína á hvað sjálfbærni þýðir – ekki bara sem fræðilegt hugtak heldur stefna og takmark í raunverulegum aðstæðum.

Ein af þeim niðurstöðum sem ég kemst að í rannsókninni minni er að hér hefur fólki að mestu tekist að meðhöndla þessa deilu á uppbyggilegan hátt þannig að hún veitir þeim miklu frekar innblástur en að hún eyðileggi andrúmsloftið milli manna, þótt óneitanlega hafi hún skilið eftir sár sem seint gróa.  Það er ekki sjálfgefið að slíkt gerist og heimurinn er fullur af dæmum um hið gagnstæða þar sem ágreiningur um auðlindanýtingu hefur skilið eftir samfélag í sárum, ekki síst ef nýtingin hefur fengið að eiga sér stað á ágengan og eyðileggjandi hátt.  Sú staðreynd að ekki hefur verið hróflað við helgidómi Þjórsárvera, þótt nagað hafi verið í jaðrana svo á sér, er lykillinn að því að hér er fólk stolt yfir árangri sínum og staðráðið í að halda áfram á sömu braut.  Það sýnir mikinn félagslegan þroska og meðvitund um sögu og menningu að samfélagið hefur getað komist svo klakklaust í gegnum síðustu 40 sem raun ber vitni.

 

Í lokin ætla ég að gerast ögn heimspekilegri og velta fyrir mér hvað í ósköpunum það sé sem fær fólk til að halda út jafn langa baráttu og þessa sem hér um ræðir, og af hverju það byrjar yfirleitt að mótmæla formlega og sem ein heild, eins og gerðist hér í Árnesi fyrir 40 árum.  Það hefur alltaf vafist fyrir fræðimönnum hvað það sé sem tengir mann og náttúru.  Skýringarnar eru margar og bera keim af þeim tíma og samfélagi sem þær eiga rætur sínar í.  Svo mikið er okkur ljóst að við erum upprunnin og háð náttúrunni, og verðum alltaf, og það að eyðileggja hana og raska ferlum hennar er eins og að saga undan sér greinina sem maður situr á eða slátra einu mjólkurkúnni sinni fyrir stundargróða.  Skynjun okkar á okkur sjálfum, sem einstaklingum og sem hópi, er ómöguleg án þess umhverfis sem við dveljum í, ekki síst þess sem er stærra og yfirgripsmeira en nokkuð það sem við höfum skapað sjálf.  Það er aðeins andspænis því sem við skynjum sem náttúrulegt sem við skiljum hvað það er að vera manneskja.  Því þótt við séum af henni komin aðskiljum við okkur frá henni en því hefur einmitt verið haldið fram að þessi tvíhyggja sé rótin að því hve illa við höfum farið með náttúruna.

Þegar við stöndum andspænis og umlukin fyrirbærum náttúrunnar eigum við samskipti við hana, og hún svarar okkur og segir okkur sannleikann um okkur sjálf og aðra menn.  Þegar við förum á vit hennar sem hópur, eins og þegar farið er í fjallferð eða bara ferðalag inn á afrétt, sést svart á hvítu hvaða mann hver og einn hefur að geyma og hvaða gildi hver hefur fyrir hina í hópnum.  Hlutverk og samskipti innan hópsins í ríki náttúrunnar draga fram aðalatriði þess sem á sér stað niðri í byggð og það sem mestu máli skiptir er að í hópnum ríki traust, samstaða og skipulag.

Þarna verður boðorðið “einn fyrir alla og allir fyrir einn”, eins og hjá Skyttunum forðum daga, æðst, og þegar komið er aftur til byggða hafa ævagömul bönd verið treyst og endurnýjuð, bönd sem athafnir og samskipti milli einstaklinga og fjölskyldna í sveitinni njóta góðs af.  Umhyggja og samvinna milli nágranna og vina í byggð verður þannig óaðskiljanleg frá hinni árvissu ferð í óbyggðir, og þótt ekki taki allir þátt í ferðinni sjálfri, eru allir íbúar sveitarinnar, sem og vinir og ættingjar annars staðar, með á vissan hátt, því allir vita hvað stendur til og hvað er í húfi.  Sögur og kvæði um fjallferðir fortíðarinnar viðhalda böndunum og kenna ungviðinu hvert sé gildi afréttarins og náttúrunnar þar.

Heimspekingurinn Heidegger orðaði það einhvern veginn þannig að náttúran kalli nafn okkar og segi okkur þannig hver við séum, og ef við hlustum, svörum við henni með því að standa um hana vörð og varðveita allt sem í henni er.  Þegar við munum ekki lengur hver við erum, köllum við aftur til hennar og spyrjum hver við séum, og hún svarar og segir okkur sannleikann um okkur, séum við að hlusta.  Eða við spyrjum hana ekki og missum tengslin og þá vita allir hvernig fer.  Þetta er það sem er kallað firring.  Ástand hennar, sem við fyrst og síðast berum ábyrgð á, segir allt um okkur og hvers virði menning okkar sé.  Það er heildin sem skiptir máli, hún má því ekki vera hlutuð sundur, og heildarmynd samfélagsins á sína samsvörun í heildamynd náttúrunnar sem speglar sig í henni.  Sé maður tilbúinn að fórna dýrmætustu hlutum þeirrar náttúru sem maður ber ábyrgð á, hefur maður jafnframt fyrirgert rétti sínum að fyrir manni sé borin virðing í því samfélagi sem sækir innblástur og sjálfsskilning í þessa sömu náttúru.

Ávarp í Austurbæjarbíó 2002 -Sigþrúður Jónsdóttir

Sem barn heyrði ég oft talað um Þjórsárver en heimamenn kölluðu það svæði „fyrir   innan Sand” eða „Lönguleit”.

Ég skynjaði snemma að Þjórsárver byggju yfir einhverju alveg sérstöku.
Þegar faðir minn og aðrir sem þangað höfðu margoft farið í haustleitum, ræddu um Þjórsárver breyttist hljómurinn í röddinni og í henni mátti greina lotningu og ævintýrablæ. Þessir menn báru djúpa virðingu fyrir náttúru Þjórsárvera, fyrir jöklinum, ánum, gróðrinum og Arnarfelli hinu mikla. Í Þjórsárverum mætast miklar andstæður, þar er í senn ævintýraland og náttúruparadís fjarri mannabyggðum sveipuð ljóma arfsagna. Við höfum um aldir verið gæslumenn Þjórsárvera vestan ár, þekkjum töfra og gjarfir þessa afskekkta svæðis og sækjum enn þangað styrk, frið og ævintýri. Þjórsárver eru ein af náttúruperlum Íslendinga en þau eru einnig hluti af menningararfleifð okkar heimamanna

Rannsóknir Náttúruvísindamanna hafa staðfest að Þjórsárver eru sérstök, merkileg og dýrmæt náttúruperla og rannsóknir hafa sýnt og sannað að þetta voru ekki aðeins draumórar og rómantík heimamanna. Fyrsta staðfestingin fékkst við rannsóknir Sir Peter Scott.

Nú er vá fyrir dyrum og Þjórsárver eru í hættu fyrir mannanna verkum. Í meira en 30 ár hafa áform um lón í vofað yfir.

Með uppistöðulóni við Noðlingaöldu verður Þjórsárverum spillt og friðurinn rofinn. Það væri lítisvirðing við gengnar kynslóðir, við náttúru Íslands og svik við framtíðina. Slíkt má ekki gerast.

Í nafni áhugahóps um vendun Þjórsárvera þakka ég ykkur hjartanlega fyrir að láta ykkur málið varða sýna hug ykkar í verki með því að vera hér í kvöld. Ykkar stuðningur er dýrmætur og það er gott að vita af þessari samstöðu

Við verðum að hafa vit til þess að láta sum svæði alveg ósnert

Fórnum ekki náttúruperlum á heimsmælikvarða fyrir skammtímahagsmuni.

Að virkja eða virkja ekki -Þóra Ellen Þórhallsdóttir

Sunnudaginn 25. ágúst, 2002 -birtist þessi grein Mbl.

DEILUR um miðlunarlón og virkjun í Þjórsárverum hafa nú staðið í meir en 30 ár. Þar togast á óumdeilt og alþjóðlega viðurkennt líffræðilegt mikilvægi Þjórsárvera annars vegar og fýsilegir virkjunarmöguleikar hins vegar. Í úrskurði Skipulagsstofnunar virðast virkjunarhagsmunir hafa haft betur, eða getur farið saman verndun veranna og nýting svæðisins til orkuöflunar?

Þjórsárver eru einstæð hálendisvin. Nánast hvar sem mælistika er rekin niður í líffræðilegum samanburði lenda Þjórsárver efst. Þar eru fleiri tegundir blómplantna, mosa, sveppa og fugla en annars staðar á hálendinu, þar er stærsta og fjölbreyttasta votlendi miðhálendisins og langmestu freðmýrar á landinu. Þótt Þjórsárver séu þekktust fyrir frjósamt og fjölskrúðugt votlendi, eru þar einnig víðáttumiklar lyng- og víðiheiðar. Í Þjórsárverum gætir áhrifa búfjárbeitar lítið og þar eru áberandi blómfagrar og blaðstórar jurtir sem beit hefur útrýmt annars staðar. Þar finnast tegundir blómplantna, mosa og smádýra sem eru sjaldgæfar á hálendi og nokkrar fléttutegundir, sem eru fágætar á landsvísu og jafnvel heimsvísu. Síðast en ekki síst eru Þjórsárver mesta og langmikilvægasta varpland heiðagæsar í heiminum.


Er veitan tiltölulega lítil framkvæmd?

Því hefur verið haldið fram að Norðlingaölduveita nái tæplega inn í sjálf Þjórsárver og með því að lækka lónhæð í 575 m hafi verið dregið að mestu úr neikvæðum áhrifum. Þannig segir í umsögn iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins til Skipulagsstofnunar að “miðlunarlón í hæðinni 575 m y.s. hafi ekki nein teljandi áhrif á náttúruverndargildi Þjórsárveranna og friðlandsins” (tilvitnun í úrskurði Skipulagsstofnunar, bls. 98), og í bréfi Agnars Ólsens verkfræðings hjá Landsvirkjun f.h. minnihluta Þjórsárveranefndar segir að skerðing á náttúruverðmætum sé “óveruleg” (bls. 100 í úrskurði). Náttúruvernd ríkisins og öll helstu umhverfissamtök landsins leggjast hins vegar gegn framkvæmdinni.

Umræðan um áhrif Norðlingaölduveitu hefur litast af deilum um það hvar mörk Þjórsárvera liggja. Ástæðan er að friðlandið nær ekki yfir öll Þjórsárver. Friðlýsingamörkin réðust á sínum tíma m.a. af brúklegum viðmiðunarpunktum í landi þar sem fátt er um nothæf kennileiti á kortum og utan línunnar lentu gróðurlendi að norðan, sunnan og austan. Lón Norðlingaölduveitu yrði að stórum hluta innan marka Þjórsárvera í landfræðilegum og vistfræðilegum skilningi, og myndi m.a. fara yfir 7 km∑ af grónu landi, mikilvæg varpsvæði heiðagæsar og stór rústasvæði. Lónið næði um 5 km inn í friðlandið sjálft – sem er svipuð vegalengd og frá Tjörninni í Reykjavík og inn að Elliðaám. Það yrði um 12 km langt eftir farvegi Þjórsár og tæpir 33 km∑ að flatarmáli, álíka stórt og Mývatn (37 km∑) og svipað að flatarmáli og allt byggt land innan borgarmarka Reykjavíkur (34 km∑, útivistarsvæði og óbyggt land frádregið).


Hversu mikil áhrif hefði Norðlingaölduveita?

Austurjaðri Þjórsárvera hefur þegar verið raskað með skurðum og lónum Kvíslaveitu en meginhluti veranna, þar með talið allt land vestan Þjórsár, er enn að heita má ósnortinn og án sýnilegra mannvirkja. Hér er ekki pláss til að rekja áhrif framkvæmdarinnar en í töflunni að neðan sést að Skipulagsstofnun metur áhrif veitunnar bæði veruleg og óafturkræf fyrir alla helstu þætti náttúrufars.

En það hangir meira á spýtunni en virðist við fyrstu sýn. Því fer nefnilega fjarri að umhverfisáhrif veitunnar séu að fullu komin fram eftir að stíflan hefur verið byggð og vatni hleypt í lónið. Norðlingaölduveita sker sig frá flestum öðrum virkjunarframkvæmdum sem hingað til hefur verið ráðist í hér á landi vegna þess að hún kallar á slóða mótvægisaðgerða sem stigmagna umhverfisáhrifin.


Mótvægisaðgerðir við lón að 575 m

Lón að 575 m y.s. næði upp fyrir Sóleyjarhöfða. Þar þrengir að ánni en ofan höfðans dreifir hún úr sér á allt að 2 km breiðum eyrum. Aursöfnun efst í lóninu yrði hröð og miðlunargeta þess orðin verulega skert eftir 100 ár. Mikill aur mun einnig falla út á hinum breiðu eyrum ofan lónsins og skv. viðbótargögnum Landsvirkjunar er gert ráð fyrir að eftir 60 ár myndi land ofan lónsins hafa hækkað um 2-3 m og landhækkunar gæta að Biskupsþúfu, um 5 km upp frá lóninu. Þegar svo er komið, gæti Þjórsá tekið að renna yfir neðsta hluta Oddkelsvers og síðar inn í Þúfuver. Í viðbótargögnum Landsvirkjunar eru kynntar tvenns konar mótvægisaðgerðir til að koma í veg fyrir þetta. Einn kostur er að reisa varnargarða upp með ánni báðum megin og hækka þá eftir því sem þörf krefur. Annar er að gera lón efst í Þjórsárverum og láta hluta setsins falla út þar.

Varnargarðar upp með Þjórsá hefðu gífurleg landslagsáhrif í því mikla víðsýni sem er í Þjórsárverum. Hvergi er minnst á landslagsáhrif varnargarða í matsskýrslu. Þar segir aftur á móti að engin mannvirki verði innan friðlandsins (en garðarnir ná um 10 km inn í það). Engar beinar rannsóknir virðast hafa verið gerðar á afleiðingum landhækkunar, s.s. áfoki yfir gróður eða áhrifum hækkaðrar grunnvatnsstöðu.

Hinn kosturinn er að veita Litlu-Arnarfellskvísl og þeirri meginkvísl Þjórsár sem enn rennur inn í verin (hinni hefur þegar verið veitt til Kvíslaveitu) í svokallað setlón austan Arnarfells hins mikla. Lónið yrði grunnt og eftir 20 ár þyrfti að dæla aurnum upp úr því og koma honum fyrir í nágrenninu. Ef úr þessum haugum fýkur í norðaustanátt, en úr þeirri átt blása helst hvassir og þurrir vindar í Þjórsárverum, munu áfoksefni berast yfir Arnarfellsver og síðan Múlaver og Illaver. Í viðbótargögnum Landsvirkjunar er gert lítið úr þessari fokhættu en það er ekki stutt rannsóknum eða gögnum.

Hvor kosturinn yrði valinn? Fram kemur að hagkvæmast væri að láta mótvægisaðgerðir spila saman – þ.e. ráðast í þær allar. Það þýddi að eftir hálfa öld yrði búið að raska norður, austur og suðurhluta Þjórsárvera. Þegar er búið að klippa af verunum austast með skurðum, stíflum og lónum. Til viðbótar kæmi 2,8 km löng stífla, tæplega 3 km∑ lón, veituskurður og sethaugar efst (nyrst) í verunum. Ofan lónsins í suðurhlutanum kæmu langir, 2-3 m háir varnargarðar báðum megin Þjórsár.


Úrskurður Skipulagsstofnunar

Úrskurður Skipulagsstofnunar kemur á óvart. Í fyrsta lagi vegna þess að Norðlingaölduveita skerðir náttúru Þjórsárvera “verulega og óafturkræft”, í öðru lagi vegna þess að hún dregur á eftir sér slóða mótvægisaðgerða með stigvaxandi umhverfisáhrifum, og í þriðja lagi vegna þess að samantekt stofnunarinnar á umhverfisáhrifum í niðurstöðukafla býr lesandann sannarlega ekki undir annað en að framkvæmdinni verði snarlega hafnað (sjá töflu). Í fjórða lagi fellst Skipulagsstofnun á stærra lón en Landsvirkjun leggur til, 578 m í stað 575 m.

Það fer ekkert á milli mála að í matsskýrslu sinni er Landsvirkjun að kynna áform um Norðlingaölduveitu með lónhæð að 575 m. Þannig stendur t.d. í fyrstu málsgrein skýrslunnar að framkvæmdin feli í sér að stíflað sé austan við Norðlingaöldu og myndað “Norðlingaöldulón, með vatnsborði í 575 m y.s.”. Það er því undarlegt að Skipulagsstofnun skuli – óumbeðin – bjóða fram samþykki sitt fyrir stærri veitu. Lón að 578 m var ekki lagt fram sem kostur til mats og almenningur hefur ekki getað kynnt sér þá framkvæmd og komið með athugasemdir, eins og skylt er skv. lögum um mat á umhverfisáhrifum (nr 106/2000, sjá 1. mgr.).


Hverju munar á lóni að 575 m og 578 m?

Í matsskýrslu Landsvirkjunar segir að lón að 575 m sé 29 km∑, – hið rétta er að lónið er tæpir 33 km∑ en Landsvirkjun kýs að draga frá flatarmál eyja sem stæðu upp úr miðju lóninu. Lón að 578 m er u.þ.b. 50% stærra (43 km∑), nær lengra inn í friðlandið og kaffærir tvöfalt meira samfellt gróið land en lón að 575 m. Ekki verður annað séð en Landsvirkjun telji sjálf lón að 578 m óálitlegan kost, en í matsskýrslunni segir: “Því er dregið í efa að markmið nýtingar og verndunar geti farið saman við lón í 578 og 581 m y.s.” (bls. 145).

Hærra lónið er stærra og dýpra og fyllist seinna en lón að 575 m. Hvernig má vera að Skipulagsstofnun leggi umhverfisáhrif þessara lónhæða að jöfnu? Af úrskurðinum má helst skilja að munurinn liggi í mótvægisaðgerðunum: nauðsynlegar aðgerðir við 575 m lón hafi svo óæskilegar afleiðingar að skárri kostur sé að hafa lónið hærra þannig að hægt sé að seinka mótvægisaðgerðum. Það virðist þó aðeins vera gálgafrestur.


Að virkja eða virkja ekki?

Landsvirkjun sækir fast að ráðast í Norðlingaölduveitu og ástæðan kemur skýrt fram í matsskýrslunni: “Norðlingaölduveita er hagkvæmasti kostur til orkuöflunar sem Landsvirkjun getur byggt með skömmum fyrirvara.” (bls. i). Séu menn tilbúnir að bíða í nokkur ár, eru á hinn bóginn ýmsir aðrir hagkvæmir kostir fyrir hendi sem líklegt er að meiri sátt verði um.

Þjórsárver eru dýrmætasta hálendisvin landsins, þau eru vel afmörkuð landslagsleg og vistfræðileg heild með árþúsunda samfellda sögu lífríkis. Norðlingaölduveita endist stutt, hún er framkvæmd sem kallar á keðjuverkandi slóða aðgerða með óæskilegum umhverfisáhrifum, og hún er framkvæmd sem hefði veruleg og óafturkræf áhrif á alla helstu þætti náttúrufars í Þjórsárverum. Er réttlætanlegt að ráðast í hana þegar aðeins hafa verið nýtt um 20% af nýtanlegri vatnsorku í landinu?

Mat Landsvirkjunar og Skipulagsstofnunar á áhrifum Norðlingaöldulóns að 575 m á helstu þætti í náttúrufari Þjórsárvera. Fylgt var sundurliðun á náttúrufarsþáttum í úrskurði Skipulagsstofnunar. Mat Skipulagsstofnunar er tekið úr niðurstöðukafla fyrir hvern þátt (sjá 5. kafla úrskurðar). Mat Landsvirkjunar er í flestum tilfellum tekið úr samanburðartöflum en annars úr texta í matsskýrslu. Tilvísanir eru orðréttar.

Þóra Ellen er prófessor í grasafræði við Háskóla Íslands og hefur unnið að vistfræðirannsóknum í Þjórsárverum um 20 ára skeið. Birt 25.8.2002

Ályktun almenns sveitarfundar Gnúpverja haldinn í Árnesi 24. maí 2001

Ályktun almenns sveitarfundar Gnúpverja haldinn í Árnesi 24. maí 2001

Almennur fundur haldinn í Árnesi 24. maí 2001, lýsir eindreginni andstöðu við Norðlingaölduveitu og aðrar fyrirhugaðar virkjunarframkvæmdir í Þjórsárverum og efri hluta Þjórsár.

Þjórsárver og efri hluta Þjórsár ber að vernda sem einstætt vistkerfi og landslagsheild og minnt skal á að framkvæmdir á þessu svæði verða ekki aftur teknar.

Fundurinn bendir á margþættar rannsóknir færustu vísindamanna sem sanna sérstöðu svæðisins í íslenskri náttúru, þar sem þeir vara við allri röskun af manna völdum, enda er svæðið þekkt víða um heim og stór hluti þess friðlýst.

Fundurinn vekur athygli á því að nú þegar er hefur orðið veruleg röskun á vatnafari Þjórsár með 1.-5. áfanga Kvíslaveitu.

Fundurinn minnir á ályktun fundar í Árnesi 17. mars 1972 og ítrekar fyrri mótmæli þar.

Samþykkt samhljóða

Greinargerð með ályktun um verndun Þjórsárvera

Þjórsárver eru langstærsta, fjölbreyttasta og gróskumesta gróðurvin hálendisins, auðug af fugla- og dýralífi.

Sýnt hefur verið fram á að Þjórsárver eru einstætt vistkerfi á heimsvísu og eitt helsta varpland heiðagæsar í heiminum. Þjórsárver eru friðlýst svæði og þau eru alþjóðlegt verndarsvæði samkvæmt Ramsarsáttmálanum um verndun votlendis.

Lón í Þjórsárverum orsakar öldurof og strandmyndun í vel grónu landi við Þjórsá og í kjölfarið hæfist uppblástur sem mjög erfitt yrði að stöðva og hefði víðtæk áhrif á gróður á stóru svæði.

Líta ber á Þjórsárverasvæðið sem eina heild utan sem innan markaðs friðlands vegna hins einstæða náttúrufars. Aðgerðir utan friðlands hafa keðjuverkandi áhrif innan friðlandsins.

Vatnsmagn Þjórsár hefur stórminnkað með 1.-5. áfanga Kvíslaveitu og frekari miðlun spillir hinum einstæðu fossum, Kjálkaversfossi, Dynk og Gljúfurleitarfossi.

Norðlingaölduveita stangast á við áform um sérstakt náttúruverndarsvæði með Þjórsá, sem gert er ráð fyrir í Svæðisskipulagi Miðhálendis og rýrir mikilvægi svæðisins sem útivistar- og ferðamannasvæði.

Í friðlýsingarskilmálum Þjórsárvera frá 1987 er heimild veitt til að gera uppistöðulón með stíflu við Norðlingaöldu í allt að 581 metra hæð yfir sjávarmáli, enda sýni rannsóknir að slík lónsmyndun sé framkvæmanleg án þess að náttúruverndargildi Þjórsárvera rýrni óhæfilega að mati Náttúruverndarráðs (nú Náttúruvernd ríkisins). Með áföngum Kvíslaveitu 1.-5. sem samið var um í sömu skilmálum er hinum ásættanlegu mörkum náð enda ber skilyrðislaust að líta á umrætt svæði sem eina heild. Allar frekari framkvæmdir hafa í för með sér svo mikla röskun að óverjandi er.